Technologie voor een betere toekomst

De inspirerende ontwerpen van Jacque Fresco

Een wereld waarin alles voor iedereen toegankelijk is. Voertuigen zijn zelfrijdend en (energie)efficiënt. Steden blijven autonoom in ecologische balans. Gebouwen construeren zichzelf en zijn bestand tegen vuur, aardbevingen en orkanen. Deze leefomgeving maakt armoede, milieuvervuiling, geweld en discriminatie vermijdbaar, maar vooral onaanvaardbaar. Een utopie? Niet als we moderne technologie ten volle inzetten, aldus de Amerikaanse futurist Jacque Fresco.

Fresco (°1916, New York) maakte de beurscrash in 1929 van nabij mee. Het leerde hem dat een samenleving eens ze in een bepaald sociaal-politiek systeem zit, daar halsstarrig aan vasthoudt. Met die les in het achterhoofd trok de 14-jarige Fresco tijdens de crisisjaren al liftend Amerika rond. Het leverde hem vele ontmoetingen op met mensen die net als hij op zoek waren naar een rechtvaardige maatschappij. Na deze roadtrip nam zijn fascinatie voor technologie de overhand en ging hij aan de slag als uitvinder. Aangezien er brood op de plank moest komen, werkte hij daarnaast als industrieel ontwerper in opdracht van een vliegtuigmaatschappij, het leger en bedrijven. Fresco’s uitgangpunt bij zijn denk- en experimenteerwerk: alles is mogelijk … ook wereldproblemen oplossen.

EEN EEUWELING VOL VINDINGRIJKHEID

De gevoeligheid voor onrechtvaardigheid en sociologie bleef sluimeren. Hij werd meer en meer een sociaal ingenieur die zijn uitvindingen ten dienste stelde van een beter leven voor de mensheid. Fresco ziet onze moderne samenleving als een niet-efficiënt ‘patchwork’ met tal van gebreken: honger, klimaatverandering, oorlog, racisme … Oplossingen moeten buiten het bestaande referentiekader gezocht worden. Albert Einsteins citaat legt de vinger op dezelfde wonde: “We can not solve our problems with the same level of thinking that created them.” Socialisme, communisme, fascisme, kapitalisme … bieden stuk voor stuk waarde- en denkpatronen die niet langer bruikbaar zijn. Meer nog: ze verhinderen dat uitvindingen hun volle potentieel bereiken. Fresco ondervond meermaals hoe in Amerika tegen elk vernieuwend idee bevreesd wordt aangekeken alsof het per definitie communistisch en onderdrukkend zou zijn.

GRONDSTOFFEN EN MENSELIJK GEDRAG

Lijkt Fresco een filosoof die vanuit zijn ivoren toren nadenkt over de perfecte wereld? Om het tegendeel te bewijzen stichtte hij in 1975 samen met Roxanne Meadows het onderzoekscentrum ‘The Venus Project’ in het landelijke Venus (Florida). 85.000m2 oppervlakte met tien gebouwen die een concrete uitwerking zijn van zijn ideeën, in een omgeving die natuur en vergevorderde technologie met elkaar verweeft. Het centrum biedt de ruimte om vele andere uitvindingen te concretiseren en te verbeteren. Zo kregen zijn circulaire steden (zie kader) er vorm.

Naast sociocyberneering staat in het Venus Project ook een ‘resource based economy’ centraal waarin alle materiaal en informatie vrij toegankelijk zijn. Ze staat lijnrecht tegenover onze op geld en goederen gebaseerde economie. Fresco stelt dat die totaal verouderd is en technologie de kans ontneemt zich ten volle te ontplooien. Bovendien mondt ze wereldwijd uit in een verstikkende ratrace waarin een kleine groep mensen door een onrechtvaardige herverdeling van grondstoffen steeds hogere winsten nastreeft, ten koste van alles. Een eerste gevolg is een mensonwaardig leven voor een steeds grotere groep. Ten tweede veroorzaakt het een onvoorstelbare verspilling van bronnen en energie waarbij de aarde geplunderd wordt. Een bijkomend pervers effect van de monetaire economie is dat er tijdens crisissen in feite nog voldoende grondstoffen voorhanden zijn. Het ontbreekt mensen dan echter aan geld om ze te kopen en de bestaande fabrieken te laten draaien.

Veruit de ergste uitwas van dit systeem is oorlog om de macht over aardse bronnen: de meest inefficiënte verspilling van levens en middelen, en het ultieme bewijs van landen die falen om hun verschillen te overbruggen. Fresco pleit ervoor om soldaten een opleiding te geven die hen leert samenwerken met mensen met een totaal andere achtergrond.

De wereld kreunt onder negatieve menselijke eigenschappen als hebzucht, racisme, afgunst en hypocrisie. Volgens Fresco vinden ze hun oorsprong in strategieën om te overleven in een op geld gebaseerde maatschappij. Hij ziet waarden en het gedrag van mensen niet als aangeboren, maar als een product van hun omgeving en cultuur. Wanneer we met andere woorden zouden evolueren naar een op grondstoffen gebaseerde samenleving, zou ook het gedrag en de waarden van mensen in positieve zin veranderen. De metafoor van een eiland met slechts enkele inwoners en alle nodige bronnen is sprekend: geld en private eigendom zouden daar niet ontstaan wegens totaal overbodig.

KRITIEK VERSUS ALTERNATIEVEN

De oplossing voor wereldproblemen klinkt belachelijk eenvoudig: schaf geld af en maak alles voor iedereen toegankelijk, er is toch voldoende. Een globale implementatie van een op grondstoffen gebaseerde economie betekent tabula rasa maken. Erg radicaal en dus is Fresco’s gedachtegoed enorm kwetsbaar. Meermaals kreeg hij het verwijt een communist te zijn omdat hij weinig ruimte laat voor persoonlijk bezit. Nochtans werd hij als jongeman uit de ‘Young Communist League’ gezet nadat hij tijdens een discussie luidop gezegd had “Karl Marx was fout!”

Fresco’s antwoord op alle kritiek: “Merely complaining without posing an alternative offers nothing.” Schaarste, enorme afvalbergen, criminaliteit, elitisme … het gaat de foute kant op met de aarde. Een film over Fresco geeft gevat de tweeledige keuze weer hoe daarmee om te gaan: Paradise or Oblivion. Nu niks ondernemen, betekent dat we mekaar en de aarde zullen vernietigen. We kunnen echter ook een utopie – in de zin van een goede plek om te leven – scheppen. De hoogtechnologische designs van Fresco zijn daarbij een beginpunt. Hij beschouwt ze zelf als transitioneel en conceptioneel: mensen kunnen steeds betere dingen bedenken. Zelfs de meest intelligente ingenieur van 75 jaar geleden zou vandaag geen job meer vinden. Die zelfrelativering maakt Fresco geloofwaardig. In se roept hij ieder van ons op om blijvend mee te streven naar een vreedzame en duurzame globale samenleving waarin natuur, technologie en mensen in harmonie samengaan.

CIRCULAIRE STEDEN

Naast voorwerpen die kunnen bijdragen tot een betere toekomst, ontwierp Jacque Fresco ook volledig nieuwe steden. Het fundament is een computer die permanent informatie vergaart over de leefomgeving en op basis daarvan de waterzuiverheid, atmosfeer en ecologische balans in evenwicht houdt. Politieke beslissingen daarover worden dus overbodig. Rond de kern liggen verschillende districten die naar de buitenkant van de cirkel reiken zodat ze voor iedereen even vlot bereikbaar zijn: landbouw, recreatie, natuur, oceanografie … en een woongedeelte. Inwoners kunnen kiezen tussen verschillende types woningen die bestand zijn tegen natuurrampen en omgeven door groen. Ze zijn allemaal zelfconstruerend en duurzaam; hun buitenkant bevat zonnecollectoren. Al lijken circulaire steden op het eerste gezicht misschien wat ongezellig, het leven zou er wel eens verrassend aangenaam kunnen zijn. Zo zijn er efficiënte transportsystemen en gegarandeerde mensenrechten. De zelfregulerende steden worden aangestuurd door hernieuwbare energie en er is geen enkele vorm van vervuiling. Enerzijds omdat er minder spullen zijn: je kan alles lenen in een soort van bibliotheek. Anderzijds omdat spullen zo ontworpen zijn dat upcycling steeds mogelijk is.

Bronnen: Gazecki, W. , Future by Design (2006) --> & Paradise or Oblivion (2012) -->

Auteur: Caroline Robberechts